Yayda Susuzlaşma, Günvurma və Təzyiq Problemləri: Özünüzü Necə Qorumalısınız?

Yay ayları istirahət, səyahət və açıq hava fəaliyyətləri ilə yadda qalsa da, yüksək temperatur sağlamlıq üçün ciddi risklər yarada bilər. Xüsusilə son illərdə müşahidə olunan isti hava dalğaları zamanı susuzlaşma (dehidrasiya), günvurma (heat stroke) və təzyiq problemləri səbəbindən təcili tibbi yardıma müraciətlər artır.

Əksər insanlar təhlükəni yalnız çox susadıqda hiss etdiklərini düşünürlər. Halbuki susuzluq hissi yarandıqda orqanizm artıq müəyyən miqdarda maye itirmiş olur. Bu səbəbdən yay aylarında düzgün maye qəbulu və günəşdən qorunma sağlamlığın qorunmasının əsas şərtlərindəndir.

Bu yazıda yay istilərinin orqanizmə təsiri, risk qrupları, ilk yardım qaydaları və özünüzü necə qoruya biləcəyiniz barədə elmi əsaslı məlumatlarla tanış olacaqsınız.

Susuzlaşma nədir və niyə yaranır?

Susuzlaşma orqanizmin qəbul etdiyindən daha çox maye itirməsi nəticəsində yaranır. İnsan bədəninin təxminən 50–60%-i sudan ibarətdir və bu su hüceyrələrin fəaliyyəti, qan dövranı, bədən temperaturunun tənzimlənməsi və maddələr mübadiləsi üçün vacibdir.

İsti havada bədən temperaturunu azaltmaq üçün tərləmə artır. Tərləmə ilə birlikdə yalnız su deyil, həm də natrium, kalium və digər elektrolitlər itirilir. Bu maddələr sinir və əzələ fəaliyyətində mühüm rol oynayır.

Susuzlaşmaya səbəb ola bilən əsas amillər:

yüksək hava temperaturu;
uzun müddət günəş altında qalmaq;
ağır fiziki iş və idman;
ishal və qusma;
kifayət qədər su qəbul etməmək;
alkoqol və həddindən artıq kofeinli içkilər.

Günvurma və susuzlaşmanın əsas əlamətləri

Susuzlaşmanın ilk əlamətləri çox vaxt diqqətdən qaçır.

Ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:

güclü susuzluq;
ağız quruluğu;
sidiyin tünd rəng alması;
baş ağrısı;
halsızlıq;
başgicəllənmə;
ürək döyüntüsünün sürətlənməsi;
diqqətin azalması.

Əgər maye itkisi davam edərsə, vəziyyət ağırlaşa bilər.

Günvurma isə artıq tibbi təcili vəziyyət hesab olunur. Bu zaman bədən temperaturu adətən 40°C və ya daha yüksək olur və bədən artıq özünü soyuda bilmir.

Aşağıdakı əlamətlər yaranarsa dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır:

huşun bulanması;
çaşqınlıq;
qıcolma;
huşun itməsi;
çox yüksək hərarət;
isti və quru dəri (bəzi hallarda tərləmə dayanır).

Bu vəziyyət vaxtında müalicə olunmazsa beyin, ürək və böyrəklərdə ciddi zədələnmələr yarana bilər.

Kimlər daha yüksək risk altındadır?

Bəzi insanlar yay istilərinə digərlərindən daha həssas olurlar.

Risk qrupuna daxildir:

65 yaşdan yuxarı insanlar;
körpələr və kiçik uşaqlar;
hamilə qadınlar;
hipertoniya xəstələri;
şəkərli diabeti olan şəxslər;
ürək və böyrək xəstəlikləri olanlar;
dağınıq skleroz (MS) kimi sinir sistemi xəstəlikləri olanlar;
tikinti işçiləri, fermerlər və açıq havada çalışanlar;
idmançılar.

Xüsusilə yaşlı insanlarda susuzluq hissi zəiflədiyi üçün onlar kifayət qədər su qəbul etməyə bilərlər. Buna görə yaxınlarının onların maye qəbuluna diqqət etməsi vacibdir.

İlk yardım: nə etmək lazımdır?

İsti vurması və ya susuzlaşma əlamətləri olan şəxsə ilk yardım düzgün göstərildikdə ağırlaşmaların qarşısını almaq mümkündür.

İlk növbədə:

✅ şəxsi kölgə və ya sərin otağa aparın;

✅ artıq geyimləri boşaldın;

✅ sərin (buz kimi olmayan) su verin, əgər huşu yerindədirsə;

✅ boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsinə sərin kompres qoyun;

✅ ventilyator və ya kondisionerdən istifadə edin.

Bunları etməyin

❌ Huşu olmayan şəxsə ağızdan su verməyin.

❌ Çox soyuq buz vannasına salmayın (xüsusilə yaşlı və ürək xəstələrində ehtiyatlı olmaq lazımdır).

❌ "Bir az dincələr, keçər" düşüncəsi ilə gözləməyin.

Əgər vəziyyət yaxşılaşmırsa və ya huş pozulursa, dərhal 103-ə müraciət edin.

Yayda təzyiq niyə dəyişir?

İsti hava damarların genişlənməsinə səbəb olur. Nəticədə bəzi insanlarda qan təzyiqi aşağı düşə bilər.

Aşağı təzyiq zamanı:

başgicəllənmə;
göz qaralması;
halsızlıq;
bayılma hissi yarana bilər.

Digər tərəfdən, bəzi hipertoniya xəstələrində susuzlaşma və dərmanların təsiri səbəbindən təzyiqdə gözlənilməz dəyişikliklər müşahidə oluna bilər.

Əgər qan təzyiqi ilə bağlı müalicə alırsınızsa:

dərman dozasını özbaşına dəyişməyin;
isti günlərdə təzyiqinizi daha tez-tez ölçün;
qeyri-adi dəyişikliklər olduqda həkiminizlə məsləhətləşin.

Yayda özünüzü necə qorumalısınız?

Yay sağlamlığının əsas qaydaları sadədir, lakin çox effektivdir.

✔ Gün ərzində müntəzəm su için. Susamağı gözləməyin.

✔ Saat 11:00–16:00 arasında mümkün qədər birbaşa günəş altında qalmayın.

✔ Açıq rəngli, nazik və nəfəs alan paltarlar geyinin.

✔ Papaq və gün eynəyindən istifadə edin.

✔ İdman və ağır işi səhər və ya axşam saatlarına planlaşdırın.

✔ Alkoqollu və həddindən artıq şəkərli içkiləri məhdudlaşdırın.

✔ İshal və ya qusma zamanı yalnız su deyil, elektrolit itkisini də nəzərə alın. Belə hallarda həkim və ya əczaçının tövsiyəsi ilə oral rehidrasiya məhlullarından istifadə oluna bilər.

Evdə hansı tibbi vasitələrin olması faydalıdır?

Yay aylarında bəzi sadə tibbi vasitələr fövqəladə hallarda vəziyyəti vaxtında qiymətləndirməyə kömək edə bilər.

Faydalı vasitələr:

qan təzyiqi aparatı (xüsusilə yaşlılar və xroniki xəstələr üçün) – halsızlıq zamanı təzyiqi yoxlamaq üçün.
ilk yardım çantası;
Rəqəmsal termometr – bədən hərarətini ölçmək üçün.
Oral rehidrasiya məhlulu (ORS) – tərləmə nəticəsində itirilən su və elektrolitləri bərpa etmək üçün. Ən faydalı vasitələrdən biridir.
Mineral su və ya elektrolit məhlulları – susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün.
Soyuq kompres və ya gel paketləri – boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsini soyutmaq üçün.
Sprey butulkasında təmiz su – dərini isladaraq soyutmanı sürətləndirmək üçün.
Ventilyator – isladılmış dərinin daha sürətli soyumasına kömək edir.
Nəbz oksimetri – zəruri hallarda nəbzi izləmək üçün (mütləq deyil, amma faydalıdır).

Bu məhsulların evdə, bağ evində və ya iş yerində olması bir çox hallarda ilk yardımın daha operativ göstərilməsinə kömək edir.

Yay istiləri hər kəs üçün eyni dərəcədə təhlükəli olmasa da, susuzlaşma və günvurma hər yaşda baş verə bilər. Vaxtında su qəbul etmək, günəşdən qorunmaq və ilk əlamətləri tanımaq ciddi fəsadların qarşısını almağın ən təsirli yoludur.

Əgər ailənizdə yaşlı insanlar, uşaqlar və ya xroniki xəstəliyi olan şəxslər varsa, yay aylarında onların maye qəbuluna və ümumi vəziyyətinə xüsusi diqqət yetirin. Unutmayın ki, sadə profilaktik tədbirlər sağlamlığınızı qorumaqda böyük rol oynayır.

Tez-tez verilən suallar

1. Yayda gündə nə qədər su içmək lazımdır?

Dəqiq miqdar yaşa, çəkiyə, fiziki aktivliyə və hava şəraitinə görə dəyişir. İsti havada maye ehtiyacı artır.

2. Susuzlaşmanın ilk əlaməti nədir?

Ən erkən əlamətlər susuzluq hissi, ağız quruluğu və sidiyin tünd rəng almasıdır.

3. Günvurma ilə istidən yorğunluq eyni şeydirmi?

Xeyr. Günvurma daha ağır vəziyyətdir və təcili tibbi yardım tələb edə bilər.

4. Aşağı təzyiq yayda təhlükəlidirmi?

Başgicəllənmə, yıxılma və huşun itməsi riski yarada bilər.

5. Günvurma zamanı buzlu su içmək olar?

Çox soyuq mayelər bəzi hallarda narahatlıq yarada bilər. Sərin su daha uyğundur.

6. Hipertoniya dərmanlarını yayda azaltmaq lazımdırmı?

Xeyr. Dərmanların dozası yalnız həkim tərəfindən dəyişdirilməlidir.

İstifadə olunan mənbələr

World Health Organization (WHO). Heat and health.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Heat Stress and Heat-Related Illness.
MedlinePlus. Dehydration.
Mayo Clinic. Heatstroke.
NHS. Heat exhaustion and heatstroke.

Qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir. Sağlamlıq vəziyyətinizlə bağlı qərarlar üçün həkimə müraciət edin.

Hazırlayan: Elnur Musabəyli