Evdə Sınmış Termometr Nə Qədər Təhlükəlidir? Nə Etmək Lazımdır?
Kiçik Bir Qəza, Böyük Bir Narahatlıq
Təsəvvür edin: övladınızın qızdırmasını ölçürsünüz və birdən ehtiyatsızlıqdan şüşə termometr yerə düşüb parça-parça olur. Döşəmənin üzərinə yüzlərlə kiçik, gümüşü rəngli parıldayan kürəciklər səpələnir. İlk instinktiniz onları süpürgə ilə toplamaq və ya tozsoranla çəkmək ola bilər. Dayanın! Məhz bu məqamda edilən səhvlər kiçik bir məişət qəzasını ciddi bir sağlamlıq probleminə çevirə bilər.
Civəli termometrlər onilliklərdir evlərimizin ayrılmaz hissəsidir. Lakin daxilindəki o "sehirli" gümüşü maye əslində ağır metaldır və qapalı mühitdə ciddi toksik təsirə malikdir. Bu məqalədə biz civənin niyə təhlükəli olduğunu, sındıqda hansı addımların atılmalı olduğunu və gələcəkdə özümüzü necə qorumalı olduğumuzu elmi əsaslarla izah edəcəyik.
Termometrlərin Növləri: Köhnə vs Yeni Nəsil
Tibbdə temperaturun ölçülməsi üçün müxtəlif alətlər istifadə olunur:
-
Civəli (Merkuri) Termometrlər: Klassik şüşə boru daxilində gümüşü maye. Ən dəqiq ölçmə qabiliyyətinə malik olsa da, ən riskli olanıdır.
-
Elektron (Rəqəmsal) Termometrlər: Plastik korpuslu, batareya ilə işləyən cihazlar. Civə tərkibli deyil, təhlükəsizdir.
-
Qalinstan (Civəsiz şüşə) Termometrlər: Civəyə bənzəyən, lakin qallium, indium və qalay qarışığından ibarət zərərsiz maye ehtiva edir.
-
İnfraqırmızı (Təmassız) Termometrlər: Şüa vasitəsilə saniyələr ərzində ölçmə aparır.
Niyə hələ də civəli termometr? Çünki onlar ucuzdur və kalibrləmə tələb etmir. Lakin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) artıq 2020-ci ildən etibarən civəli cihazların mərhələli şəkildə istifadədən çıxarılmasını tövsiyə edir.
Civə Nədir və Niyə Təhlükəlidir?
Civə (Hg) otaq temperaturunda maye halında olan yeganə metaldır. Onun ən böyük təhlükəsi buxarlanma xüsusiyyətidir.
-
Buxarlanma: Civə 18°C-dən başlayaraq buxarlanır. Sındırılmış termometrdən tökülən civə kürəcikləri döşəmədə qaldıqda, onlar havaya zəhərli qaz buraxır.
-
Sinir Sisteminə Təsir: Civə buxarları ağciyərlər vasitəsilə birbaşa qana keçir və oradan mərkəzi sinir sisteminə, beyinə və böyrəklərə daxil olur.
-
Yığılma (Bioakkumulyasiya): Civə bədəndən çox yavaş xaric olur. Uzun müddət az miqdarda civə buxarı ilə nəfəs almaq xroniki zəhərlənməyə səbəb ola bilər.
Evdə Termometr Sınarsa Nə Baş Verir?
Bir standart tibbi termometrdə təxminən 0.5 ilə 2 qram arasında civə olur. Bu miqdar açıq havada təhlükəsiz görünə bilər, lakin kiçik, havasız bir otaqda civə buxarının konsentrasiyası normadan yüzlərlə dəfə artıq ola bilər.
Civə sındıqda kiçik şarlara bölünür. Onlar parket çatlarına, xalça liflərinə və ya mebel altına asanlıqla girir. Görünməyən bu "kiçik düşmənlər" həftələrlə buxarlanmağa davam edərək ev sakinlərini zəhərləyir.
Civə Zəhərlənməsinin Simptomları
Zəhərlənmə iki formada ola bilər:
1. Kəskin Zəhərlənmə (Yüksək doza, qısa müddət):
-
Ağızda metal dadı
-
Öskürək, nəfəs darlığı
-
Ürəkbulanma və qusma
-
Damaqların şişməsi və qanama
2. Xroniki Zəhərlənmə (Aşağı doza, uzun müddət):
-
Əllərdə və ayaqlarda titrəmə (tremor)
-
Yaddaş zəifliyi, yuxusuzluq
-
Həddindən artıq əsəbilik və depressiya
-
Böyrək funksiyalarının pozulması
Risk Qrupları: Uşaqların sinir sistemi hələ inkişaf etdiyi üçün onlar civəyə qarşı 10 qat daha həssasdırlar. Hamilə qadınlarda isə civə plasenta vasitəsilə dölün beyninə ciddi zərər vura bilər.
TƏCİLİ ADDIMLAR: Nə etmək lazımdır?
Əgər termometr sındısa, aşağıdakı ardıcıllığı mütləq yerinə yetirin:
-
Təxliyə: Otaqdakı hər kəsi, xüsusən uşaqları və ev heyvanlarını dərhal çıxarın.
-
Havalandırma: Pəncərələri geniş açın, lakin otağın qapısını bağlayın ki, hava cərəyanı (skvonyak) civə buxarını digər otaqlara yaymasın. Otağı ən azı 24 saat havalandırın.
-
Soyutma: Mümkünsə otaqdakı temperaturu aşağı salın (kondisioneri söndürün və ya soyuq rejimə qoyun). İstilik buxarlanmanı sürətləndirir.
-
Qorunma: Əllərinizə rezin əlcək taxın, burnunuzu və ağzınızı maska və ya nəm dəsmal ilə örtün. Ayağınıza sellofan torbalar keçirin.
Nə Etmək QƏTİYYƏN OLMAZ?
❌ Tozsoran istifadə etməyin! Bu, ən böyük səhvdir. Tozsoran civəni istiləşdirir, buxarlanmanı sürətləndirir və onu mikroskopik hissəciklərə bölərək bütün evə yayır. Həmin tozsoranı sonra tullamaq lazım gələcək.
❌ Süpürgə ilə süpürməyin! Süpürgə civə kürəciklərini parçalayır və daha geniş əraziyə yayır.
❌ Paltaryuyan maşına atmayın! Civə bulaşmış paltarları yumaq maşını çirkləndirir və kanalizasiyaya zəhərli maddə axıdır.
❌ Kanalizasiyaya tökməyin! Civə borularda qalıb buxarlanmağa davam edəcək.
Təmizləmə Prosesi: Addım-addım
Sizə lazımdır: sərt kağız (kardon), pipetka və ya şpris, yapışqan lent (skotç), fənər, içərisində su olan şüşə banka.
-
Böyük hissələr: Kardon parçaları ilə civə kürələrini bir yerə yığın. Onlar asanlıqla birləşəcək.
-
Toplama: Şpris və ya pipetka ilə kürələri çəkin və su dolu bankaya boşaltın (su buxarlanmanın qarşısını alır).
-
Kiçik hissələr: Görünməyən kiçik zərrəcikləri toplamaq üçün skotçdan istifadə edin.
-
Fənər testi: İşığı döşəməyə maili bucaq altında tutun. Civə parıldayacaq və gizli qalan hissələri görəcəksiniz.
-
Final: Bütün topladığınız materialları (əlcək, skotç, şüşə qırıqları) bankaya qoyun və qapağını möhkəm bağlayın.
Ən Çox Edilən Səhvlər
-
"Gözləyim sabah təmizləyərəm": Xeyr, civə hər dəqiqə buxarlanır.
-
Paltarları təmizləyib saxlamaq: Əgər civə paltarınıza, xalçanıza düşübsə, həmin hissəni kəsib atmaq və ya xalçanı utilizasiya etmək ən təhlükəsiz yoldur.
-
Məişət tullantılarına atmaq: Civə bankasını adi zibil qutusuna atmayın. Fövqəladə Hallar Nazirliyinin müvafiq qurumlarına və ya utilizasiya mərkəzlərinə təhvil verilməlidir.
Ekspert Tövsiyəsi
"Civənin təmizləndiyi yerdə qalıq olub-olmadığını yoxlamaq üçün kalium-permanqanat (marqansovka) məhlulundan istifadə edə bilərsiniz. Tünd qəhvəyi rəngli məhlul civə ilə reaksiyaya girərək onu zərərsizləşdirir (demerkurizasiya). Lakin bu, yalnız sərt səthlər üçün keçərlidir."
Evdə civəli termometrin sınması ciddi bir hadisədir, lakin düzgün addımlar atıldıqda risk minimuma enir. Ən yaxşı qorunma üsulu isə profilaktikadır. Köhnə civəli termometrlərinizi rəqəmsal və ya infraqırmızı modellərlə əvəz edin. Bu, həm sizin, həm də ailənizin sağlamlığı üçün ən kiçik, lakin ən vacib yatırımdır.
Unutmayın: Sağlamlığınız hər hansı bir ölçmə cihazından daha dəyərlidir!