Bağırsaqlarınız İkinci Beyninizdir: Əhvalınızı, Çəkinizi və Sağlamlığınızı Necə İdarə Edir?

Bədəninizin Səssiz İdarəetmə Mərkəzi

Səhər yuxudan oyanırsınız, amma özünüzü yorğun hiss edirsiniz. Gün ərzində səbəbsiz əsəbilik yaşayır, diqqətinizi toplamaqda çətinlik çəkir, şirin qidalara qarşı güclü istək hiss edir və ya nə qədər çalışsanız da çəkinizi idarə edə bilmədiyinizi düşünürsünüz. Əksər insanlar belə halların səbəbini stressdə, iş yükündə, yuxusuzluqda və ya yaşlanmada axtarırlar. Bunların hər biri həqiqətən də rol oynaya bilər. Lakin son illərdə elm adamlarının diqqətini cəlb edən başqa bir amil var ki, o, düşündüyümüzdən qat-qat böyük təsir gücünə malikdir: bağırsaqlarımız.

Bir vaxtlar bağırsaqlar sadəcə qidaların həzm olunduğu, vitaminlərin sorulduğu və tullantıların xaric edildiyi bir sistem kimi qəbul edilirdi. Müasir tədqiqatlar isə göstərir ki, bağırsaqlar bədənin ən mürəkkəb və ən fəal orqan sistemlərindən biridir. Hətta bir çox alim onları “ikinci beyin” adlandırır. Bu ifadə ilk baxışdan şişirdilmiş görünə bilər. Axı düşünmək, qərar vermək və hiss etmək beyinin işidir. Bəs bağırsaqlar bu proseslərə necə təsir göstərə bilər?

Məsələ ondadır ki, bağırsaqlar və beyin arasında gecə-gündüz fasiləsiz işləyən mürəkkəb bir kommunikasiya sistemi mövcuddur. Bu sistem əhvalımıza, enerji səviyyəmizə, iştahımıza, immunitetimizə və ümumi sağlamlığımıza təsir göstərir. Son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, bağırsaq sağlamlığında yaranan problemlər təkcə həzm sistemi ilə məhdudlaşmır; onlar depressiyadan piylənməyə, immun sistem pozğunluqlarından bəzi nevroloji xəstəliklərə qədər müxtəlif sahələrə təsir göstərə bilər.

Bağırsaqlar Həqiqətən Beyinlə Danışırmı?

Bu sual uzun illər əvvəl fantastik səslənərdi. Bu gün isə elm bunun real olduğunu təsdiqləyir. İnsan bağırsaqlarında təxminən 500 milyondan çox sinir hüceyrəsi yerləşir. Bu hüceyrələr birlikdə Enterik Sinir Sistemi adlanan xüsusi bir şəbəkə yaradır. Bu sistem o qədər mürəkkəbdir ki, bəzi alimlər onu beyindən sonra insan orqanizmindəki ən böyük sinir şəbəkəsi hesab edirlər.

Bağırsaqlar və beyin arasında əsas rabitə xətti vagus siniri vasitəsilə həyata keçirilir. Bu sinir bağırsaqlardan beyinə və beyindən bağırsaqlara daim məlumat ötürür. Maraqlıdır ki, bu məlumat axınının böyük hissəsi bağırsaqlardan beyinə doğru gedir. Yəni beynimiz bağırsaqlara göstəriş verdiyi qədər, bağırsaqlar da beynə siqnallar göndərir.

Məhz buna görə stresli olduğunuz zaman qarın ağrısı, köp və ya ishal yaşaya bilərsiniz. Eyni zamanda bağırsaqlarda baş verən dəyişikliklər də əhvalınıza, davranışlarınıza və hətta düşüncə tərzinizə təsir göstərə bilər.

Bağırsaqlarınızda Yaşayan Trilyonlarla Mikroorqanizm

Əgər mikroskop altında bağırsaqlarınıza baxmaq mümkün olsaydı, orada inanılmaz dərəcədə mürəkkəb bir ekosistem görərdiniz. İnsan bağırsaqlarında trilyonlarla bakteriya, virus, göbələk və digər mikroorqanizmlər yaşayır. Bu canlıların hamısı birlikdə bağırsaq mikrobiomu adlanır.

Uzun illər bakteriyalar yalnız xəstəlik törədən canlılar kimi qəbul edilirdi. Lakin bu gün məlumdur ki, onların böyük hissəsi bizim sağlamlığımız üçün vacibdir. Əslində insan orqanizmi ilə mikrobiom arasında qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq mövcuddur.

Faydalı bakteriyalar qidaların parçalanmasına kömək edir, bəzi vitaminlərin sintezində iştirak edir, immun sistemini tənzimləyir və zərərli mikroorqanizmlərə qarşı müdafiə yaradır. Bundan əlavə, onlar müxtəlif bioloji aktiv maddələr istehsal edərək beyin funksiyalarına və maddələr mübadiləsinə təsir göstərirlər.

Mikrobiomu bir meşəyə bənzətmək olar. Necə ki, sağlam meşədə müxtəlif ağaclar, bitkilər və canlılar bir-birini dəstəkləyir, sağlam bağırsaqda da müxtəlif bakteriyalar birlikdə işləyərək balans yaradır. Bu balans pozulduqda isə problemlər yaranmağa başlayır.

Serotoninin Böyük Hissəsi Beyində Yox, Bağırsaqlarda İstehsal Olunur

Bir çox insan serotonini “xoşbəxtlik hormonu” kimi tanıyır. Əslində serotonin hormon deyil, neyromediator kimi fəaliyyət göstərən mühüm kimyəvi maddədir. O, əhvalın tənzimlənməsində, yuxunun idarə olunmasında, iştahın formalaşmasında və emosional sabitlikdə mühüm rol oynayır.

Maraqlıdır ki, insan orqanizmindəki serotoninin təxminən 90 faizi bağırsaqlarda istehsal olunur. Bu fakt uzun müddət elm adamlarını təəccübləndirib. Çünki əksər insanlar serotoninlə bağlı bütün proseslərin beyində baş verdiyini düşünürdülər.

Bağırsaq bakteriyaları serotonin istehsalına birbaşa və dolayı yollarla təsir göstərə bilir. Bu səbəbdən mikrobiomun vəziyyəti insanın emosional fonuna təsir edə bilər. Son illərdə depressiya, narahatlıq və stresslə bağlı aparılan tədqiqatlarda bağırsaq mikrobiomunun rolu xüsusi diqqət mərkəzinə çevrilib.

Əlbəttə, depressiyanın və ya digər psixoloji problemlərin yeganə səbəbi bağırsaqlar deyil. Lakin getdikcə daha çox araşdırma göstərir ki, bağırsaq sağlamlığı psixi sağlamlığın vacib komponentlərindən biridir.

Niyə Stress Həzm Sisteminə Bu Qədər Güclü Təsir Edir?

Demək olar ki, hər kəs vacib bir imtahan, müsahibə və ya gərgin hadisə ərəfəsində mədə və bağırsaq narahatlığı yaşayıb. Bu, təsadüfi deyil.

Stress zamanı orqanizm təhlükə vəziyyətinə keçir. Beyin kortizol və digər stress hormonlarının ifrazını artırır. Bu hormonlar bağırsaq hərəkətlərini, qan dövranını və mikrobiomun fəaliyyətini dəyişə bilir.

Qısamüddətli stress normal fizioloji reaksiyadır. Lakin stress xroniki hala gəldikdə bağırsaq bakteriyalarının müxtəlifliyinin azalmasına, həzm problemlərinin artmasına və iltihabi proseslərin güclənməsinə səbəb ola bilər.

Bu isə öz növbəsində yenidən beyinə təsir göstərərək yorğunluq, əhval dəyişiklikləri və konsentrasiya problemləri yarada bilər. Beləliklə, bir növ qapalı dövr meydana gəlir.

Bağırsaqlar Çəkinizə Necə Təsir Göstərir?

Eyni qidalanan iki insanın fərqli nəticələr əldə etməsi çoxlarının diqqətini çəkir. Biri asanlıqla çəki alır, digəri isə eyni kalorilərlə normal çəkisini qoruyur.

Bu fərqin səbəblərindən biri mikrobiom ola bilər.

Araşdırmalar göstərir ki, bəzi bakteriyalar qidadan daha çox enerji əldə etməyə kömək edir. Digərləri isə iştahı tənzimləyən hormonlara təsir göstərir. Mikrobiom həmçinin qan şəkərinin idarə olunmasına və insulin həssaslığına da təsir göstərə bilər.

Bu o demək deyil ki, çəki yalnız bakteriyalardan asılıdır. Fiziki aktivlik, genetika, qidalanma və həyat tərzi hələ də əsas amillərdir. Lakin mikrobiomun da bu prosesdə mühüm rol oynadığı artıq geniş şəkildə qəbul edilir.

İmmunitetinizin Ən Böyük Müttəfiqi

İnsan immun sisteminin böyük hissəsi bağırsaqlarla əlaqəlidir. Bağırsaq divarı sadəcə həzm orqanının daxili örtüyü deyil. O, eyni zamanda xarici mühitlə daxili orqanizm arasında qoruyucu baryer rolunu oynayır.

Hər gün qidalarla birlikdə minlərlə müxtəlif maddə və mikroorqanizm bədənimizə daxil olur. Bağırsaqların vəzifəsi faydalı maddələri seçmək, zərərli təsirlərə qarşı isə müdafiə yaratmaqdır.

Sağlam mikrobiom immun sisteminə hansı mikrobların təhlükəli, hansılarının təhlükəsiz olduğunu öyrətməyə kömək edir. Mikrobiomun balansı pozulduqda isə immun sisteminin işi də dəyişə bilər.

Məhz buna görə son illərdə allergiyalar, autoimmun xəstəliklər və xroniki iltihabi vəziyyətlərlə bağırsaq sağlamlığı arasındakı əlaqə geniş şəkildə araşdırılır.

Autoimmun Xəstəliklər və Bağırsaqlar Arasındakı Əlaqə

Elm adamları bu gün bağırsaq mikrobiomunun müxtəlif autoimmun xəstəliklərdəki rolunu araşdırırlar. Bunlara dağınıq skleroz, revmatoid artrit, lupus və digər xəstəliklər daxildir.

Mövcud elmi məlumatlar göstərir ki, bəzi hallarda bağırsaq baryerinin funksiyasının pozulması və mikrobiom balanssızlığı immun sisteminin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Bununla belə, bu sahədə araşdırmalar hələ davam edir və bütün mexanizmlər tam aydınlaşdırılmayıb.

Bir məsələ dəqiqdir: bağırsaq sağlamlığı ümumi sağlamlığın ayrılmaz hissəsidir və onun qorunması bir çox sistemlər üçün əhəmiyyət daşıyır.

Sağlam Bağırsaqlar Üçün Nə Etmək Olar?

Sağlam bağırsaq yaratmaq üçün bahalı və ya möcüzəvi üsullara ehtiyac yoxdur. Əsas prinsiplər olduqca sadədir.

Müxtəlif tərəvəzlər, göyərtilər və liflə zəngin qidalar faydalı bakteriyalar üçün əsas qida mənbəyidir. Həftə ərzində nə qədər çox müxtəlif bitki mənşəli qida qəbul etsəniz, mikrobiom müxtəlifliyi də bir o qədər yüksək ola bilər.

Ultra emal olunmuş məhsulların, həddindən artıq şəkərin və tez-tez istifadə olunan bəzi zərərli qidaların azaldılması da faydalı ola bilər.

Fiziki aktivlik yalnız əzələlər üçün deyil, mikrobiom üçün də müsbət təsir göstərə bilər. Araşdırmalar göstərir ki, aktiv həyat tərzi bağırsaq bakteriyalarının müxtəlifliyini artırmağa kömək edə bilər.

Yuxu da vacib amildir. Müntəzəm və keyfiyyətli yuxu həm beyin, həm hormon sistemi, həm də mikrobiom üçün əhəmiyyətlidir.

Stressin idarə olunması isə bağırsaq-beyin əlaqəsinin sağlam qalmasında mühüm rol oynayır. Gəzinti, meditasiya, nəfəs məşqləri və digər rahatlaşdırıcı fəaliyyətlər faydalı ola bilər.

Gələcəyin Tibbi Bağırsaqlarda Gizlənə Bilər

Son onilliklərdə mikrobiom sahəsində aparılan araşdırmalar tibbin ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən birinə çevrilib. Alimlər bağırsaq bakteriyalarının yalnız həzm sistemi ilə deyil, ürək-damar xəstəlikləri, metabolik problemlər, psixi sağlamlıq pozğunluqları və nevroloji xəstəliklərlə də əlaqələrini araşdırırlar.

Bəlkə də yaxın gələcəkdə həkimlər qan analizləri ilə yanaşı mikrobiom analizlərindən də daha geniş istifadə edəcəklər. Bəlkə də fərdiləşdirilmiş qidalanma proqramları insanın bağırsaq bakteriyalarına uyğun şəkildə hazırlanacaq. Bu istiqamətdə araşdırmalar davam edir və nəticələr olduqca maraqlıdır.

Uzun illər sağlamlıq haqqında danışarkən əsas diqqət ürəyə, beyinə və ya digər orqanlara yönəlirdi. Bu gün isə elm bizə göstərir ki, bağırsaqlar düşündüyümüzdən qat-qat böyük rol oynayır. Onlar yalnız qidaları həzm etmir, həm də immun sisteminə istiqamət verir, beyinlə əlaqə qurur, əhvalımıza təsir edir və maddələr mübadiləsinin formalaşmasında iştirak edir.

Əgər sağlam həyat tərzi qurmaq istəyirsinizsə, bağırsaqlarınızı yalnız həzm sistemi kimi deyil, bütün orqanizmin vacib idarəetmə mərkəzlərindən biri kimi qəbul etməlisiniz. Bəzən daha çox enerji, daha yaxşı əhval, daha güclü immunitet və daha sağlam gələcək üçün atılacaq ilk addım düşündüyünüzdən daha yaxın olur. Həmin addım isə bağırsaqlarınızdan başlayır.

Hazırlayan:

                   Elnur Musabəyli