Mövsümündən Əvvəl Satılan Meyvələr Təhlükəlidirmi? Erkən Yetişdirilən Qarpız və Digər Meyvələr Haqqında Elmi Faktlar

Erkən Yetişdirilən Meyvələr Həqiqətən Təhlükəlidirmi?

Yay ayları yaxınlaşdıqca bazarlarda və supermarketlərdə hamının diqqətini çəkən ilk məhsullardan biri qarpız olur. Hələ havalar tam isinməmiş piştaxtalarda iri, parlaq qırmızı görünüşlü qarpızları görən bir çox insanın ağlına eyni sual gəlir: "Bu qarpız necə bu qədər tez yetişib?" Sosial şəbəkələrdə isə bu mövzu ətrafında saysız-hesabsız iddialar dolaşır. Kimisi erkən satışa çıxarılan bütün meyvələrin "kimyəvi maddələrlə yetişdirildiyini", kimisi isə belə məhsulların ciddi xəstəliklərə səbəb olduğunu iddia edir. Hətta qarpızın rənginə, içindəki ağ damarların görünüşünə və ya toxumlarının vəziyyətinə baxaraq onun "nitratlı" olub-olmadığını müəyyən etməyin mümkün olduğu barədə müxtəlif videolar paylaşılır.

Bəs bu fikirlərin nə qədəri doğrudur? Doğrudanmı mövsümündən əvvəl satılan hər meyvə sağlamlıq üçün təhlükə yaradır? Yoxsa bu mövzu ətrafında həqiqətlərdən daha çox miflər dolaşır?

Əslində məsələ göründüyündən daha mürəkkəbdir. Meyvənin bazara erkən çıxması onun avtomatik olaraq təhlükəli olması demək deyil. Müasir kənd təsərrüfatında istifadə olunan texnologiyalar sayəsində bəzi məhsulları təbii mövsümündən daha erkən yetişdirmək mümkündür. Bununla yanaşı, düzgün tətbiq olunmayan aqrotexniki üsullar, normadan artıq gübrələmə və ya pestisidlərin qaydalara uyğun istifadə edilməməsi müəyyən risklər yarada bilər. Buna görə də məhsulu qiymətləndirərkən onun bazara çıxma tarixindən daha çox necə istehsal edildiyinə diqqət yetirmək vacibdir.

Bu məqalədə erkən yetişdirilən meyvələr haqqında ən çox yayılan fikirləri elmi araşdırmalar və beynəlxalq səhiyyə təşkilatlarının məlumatları əsasında təhlil edəcəyik. Məqsəd qorxu yaratmaq deyil, istehlakçının düzgün qərar verməsinə kömək etməkdir.

Erkən Yetişdirilən Meyvə Nə Deməkdir?

"Mövsümündən əvvəl yetişdirilən meyvə" ifadəsi gündəlik danışıqda tez-tez işlədilsə də, elmi baxımdan bu anlayış daha dəqiq izaha ehtiyac duyur.

Hər meyvənin təbii yetişmə dövrü iqlim, temperatur, günəş işığı və bitkinin bioloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq formalaşır. Lakin kənd təsərrüfatında tətbiq olunan müasir texnologiyalar sayəsində bu təbii dövr müəyyən qədər dəyişdirilə bilir. Temperaturun, rütubətin, işıqlandırmanın və suvarmanın idarə edilməsi nəticəsində məhsul bazara həftələr, bəzən isə aylar əvvəl çıxarıla bilir.

Bu, dünyanın bir çox ölkəsində normal kənd təsərrüfatı praktikası hesab olunur. Xüsusilə Aralıq dənizi ölkələrində, Türkiyədə, İspaniyada, İtaliyada və Niderlandda istixana texnologiyalarının inkişafı sayəsində ilboyu müxtəlif meyvə və tərəvəzlərin istehsalı mümkündür.

Başqa sözlə desək, erkən yetişdirilmiş məhsul mütləq "kimyəvi" və ya "zərərli" məhsul demək deyil. Burada əsas məsələ istehsal prosesində təhlükəsizlik standartlarına riayət olunmasıdır.

İstixana Məhsulları Niyə Daha Erkən Hazır Olur?

Bir çox insanlar istixanada yetişdirilən bütün məhsulların müxtəlif kimyəvi maddələr hesabına böyüdüyünü düşünür. Əslində isə istixananın əsas funksiyası bitki üçün əlverişli mühit yaratmaqdır.

İstixana bitkini küləkdən, şaxtadan, güclü yağışdan və temperatur dəyişikliklərindən qoruyur. Burada temperatur, rütubət, suvarma sistemi və bəzi hallarda işıqlandırma avtomatik idarə olunur. Bunun nəticəsində bitki təbii şəraitdə olduğundan daha sabit mühitdə inkişaf edir və məhsul daha erkən yetişə bilir.

Bu texnologiya təkcə erkən məhsul əldə etmək üçün deyil, həm də məhsulun keyfiyyətini və məhsuldarlığını artırmaq məqsədilə istifadə olunur. Dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkəsində istehlak edilən pomidor, çiyələk, xiyar, bibər və digər məhsulların böyük hissəsi məhz istixanalarda yetişdirilir.

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, istixanada yetişdirilmək məhsulun təhlükəli olması demək deyil. Əksinə, peşəkar idarə olunan təsərrüfatlarda suvarma, gübrələmə və bitki mühafizəsi daha dəqiq nəzarət altında olur. Risk yalnız aqrotexniki qaydalara əməl edilmədikdə yarana bilər.

Meyvələr Niyə Mövsümündən Əvvəl Bazara Çıxarılır?

Bu sualın cavabı əsasən iqtisadi və istehlakçı tələbi ilə bağlıdır.

İnsanlar ilin demək olar ki, hər fəslində sevdikləri meyvələri almaq istəyirlər. Ticarət şəbəkələri də bu tələbi qarşılamaq üçün müxtəlif ölkələrdən məhsul idxal edir və ya yerli istixana istehsalını genişləndirirlər.

Məsələn, Azərbaycanda hələ yerli açıq sahə qarpızlarının yetişmədiyi dövrdə bazarlarda başqa regionlardan və ya qonşu ölkələrdən gətirilmiş məhsullara rast gəlmək mümkündür. Bu isə istehlakçıda yanlış olaraq bütün erkən məhsulların "süni" olduğu təəssüratı yarada bilər.

Digər tərəfdən, müasir seleksiya nəticəsində daha tez yetişən bitki sortları yaradılıb. Bu sortlar genetik modifikasiya nəticəsində deyil, uzunmüddətli seleksiya proqramları vasitəsilə əldə edilir və daha qısa vegetasiya müddətinə malik olur. Belə sortların yetişdirilməsi kənd təsərrüfatında geniş tətbiq olunur və bu, normal aqrar təcrübə hesab edilir.

Erkən məhsul istehsalının başqa bir səbəbi bazar iqtisadiyyatıdır. Mövsümün əvvəlində məhsulun qiyməti adətən daha yüksək olur. Buna görə də fermerlər erkən məhsul yetişdirərək daha yüksək gəlir əldə etməyə çalışırlar. Lakin bu iqtisadi motivasiya təhlükəsizlik tələblərini arxa plana keçirməməlidir. Məsuliyyətli istehsalçılar gübrə və bitki mühafizə vasitələrindən yalnız normativlərə uyğun istifadə edir və məhsulu bazara yalnız gözləmə müddəti başa çatdıqdan sonra çıxarırlar.

Bu səbəbdən istehlakçı üçün əsas sual "Bu meyvə erkəndir?" yox, "Bu məhsul təhlükəsizlik standartlarına uyğun istehsal olunubmu?" olmalıdır. Çünki eyni vaxtda bazara çıxarılan iki qarpızdan biri bütün normativlərə uyğun yetişdirilmiş, digəri isə aqrotexniki qaydalara əməl olunmadan istehsal edilmiş ola bilər. Riski müəyyən edən amil məhsulun erkən olması deyil, onun istehsal keyfiyyətidir.

Məhz buna görə də erkən yetişdirilən meyvələr barədə fikir formalaşdırarkən emosional paylaşımlardan deyil, elmi faktlardan çıxış etmək vacibdir. Məqalənin növbəti hissəsində isə ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri olan nitratlar, pestisidlər və qarpız ətrafında formalaşmış miflər haqqında elmi məlumatlara ətraflı nəzər salacağıq.

Nitratlar, Pestisidlər və Qarpız Haqqında Elmi Faktlar

Bir çox insan erkən bazara çıxan qarpız və digər meyvələri gördükdə ilk olaraq "nitrat", "kimyəvi maddə" və ya "hormon vurulub" kimi ifadələri xatırlayır. Lakin bu anlayışlar çox vaxt bir-biri ilə qarışdırılır və elmi əsas olmadan istifadə edilir. Əslində isə nitrat, pestisid və bitki böyümə tənzimləyiciləri tamamilə fərqli anlayışlardır və onların insan sağlamlığına təsiri də eyni deyil.

Nitrat nədir və həmişə təhlükəlidirmi?

Nitrat (NO₃⁻) təbiətdə təbii şəkildə mövcud olan azot birləşməsidir. Torpaqda, suda və bitkilərdə müəyyən miqdarda nitratın olması normaldır. Bitkilər böyümək üçün azota ehtiyac duyur və bu azotu əsasən nitrat formasında mənimsəyirlər. Buna görə də nitrat yalnız gübrələrdən deyil, torpağın özündən də bitkiyə keçir.

Əksər insanlar nitrat sözünü eşidəndə onu zəhərli maddə kimi qəbul etsələr də, bu doğru deyil. Əsl təhlükə nitratın miqdarı normadan artıq olduqda və ya uyğun olmayan şəraitdə nitritə çevrilməsi ilə əlaqədardır. Xüsusilə körpələrdə yüksək nitrit səviyyəsi qanın oksigen daşıma qabiliyyətinə təsir göstərə bilər. Buna görə də bir çox ölkədə içməli su və kənd təsərrüfatı məhsulları üçün maksimum icazə verilən nitrat səviyyələri qanunvericiliklə tənzimlənir.

Maraqlıdır ki, insanların gündəlik qəbul etdiyi nitratın böyük hissəsi qarpızdan deyil, tərəvəzlərdən gəlir. İspanaq, kahı, çuğundur, kərəviz və rukola kimi yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər təbii olaraq qarpızdan və bir çox digər meyvələrdən daha yüksək nitrat tərkibinə malik ola bilər. Buna baxmayaraq, bu məhsullar sağlam qidalanmanın vacib hissəsi hesab olunur. Səbəb odur ki, onların tərkibində C vitamini və müxtəlif antioksidantlar nitratın orqanizmdə zərərli çevrilmələrinin qarşısını müəyyən qədər ala bilir.

Pestisidlər və onların qalıqları

Nitratla yanaşı, tez-tez müzakirə olunan digər mövzu pestisidlərdir. Pestisidlər bitkiləri zərərvericilərdən, göbələk xəstəliklərindən və alaq otlarından qorumaq üçün istifadə olunan maddələrdir. Müasir kənd təsərrüfatında onlardan istifadə geniş yayılıb və bir çox hallarda məhsul itkisini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Lakin burada əsas məsələ pestisidin istifadə olunması deyil, onun düzgün tətbiq edilməsidir. Hər preparat üçün müəyyən doza və məhsul yığımına qədər gözləmə müddəti mövcuddur. Fermer bu qaydalara əməl etdikdə məhsulun üzərində qalan pestisid miqdarı beynəlxalq təhlükəsizlik normalarından aşağı olur.

Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatı (EFSA), ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) və digər nəzarət qurumları hər il minlərlə meyvə və tərəvəz nümunəsini analiz edir. Bu analizlər göstərir ki, bazarda satılan məhsulların böyük hissəsində pestisid qalıqları ya ümumiyyətlə aşkar edilmir, ya da qanunvericiliklə müəyyən edilmiş maksimum qalıq limitindən aşağı olur. Bununla belə, qaydalara əməl olunmayan fərdi hallar istisna edilmir. Məhz buna görə qida təhlükəsizliyi üzrə dövlət nəzarəti böyük əhəmiyyət daşıyır.

Qarpız haqqında ən çox yayılan miflər

İllərdir qarpızla bağlı müxtəlif inanclar yayılır. Onların bəziləri elmi faktlara söykənsə də, əksəriyyəti doğru deyil.

Ən geniş yayılmış fikirlərdən biri odur ki, çox qırmızı rəngli qarpız mütləq nitratla yetişdirilib. Əslində qarpızın rəngi əsasən onun sortundan, yetişmə dərəcəsindən və tərkibindəki likopen piqmentinin miqdarından asılıdır. Təkcə rəngə baxaraq məhsulun nitrat səviyyəsini müəyyən etmək mümkün deyil.

Digər məşhur iddia qarpızın içindəki ağ damarlarla bağlıdır. Ağ və ya açıq rəngli liflər müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Bunlara sort xüsusiyyətləri, qeyri-bərabər yetişmə, suvarma şəraiti və ya temperatur dəyişiklikləri daxildir. Bu əlamət nitratın mövcudluğunu təsdiqləmir.

Bəzi insanlar qarpızın ortasında yaranan boşluqları da təhlükəli hesab edir. Halbuki bu boşluqlar əksər hallarda tozlanma prosesindəki problemlər və ya meyvənin inkişaf xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Belə qarpız xarab olmayıbsa, kif əlamətləri yoxdursa və dadında dəyişiklik hiss olunmursa, boşluğun özü sağlamlıq üçün təhlükə hesab edilmir.

Sosial şəbəkələrdə yayılan başqa bir üsul isə qarpız parçasını suya salaraq suyun rənginin dəyişməsinə əsasən nitratın müəyyən edilməsidir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, bu üsul etibarlı deyil. Qarpızın təbii piqmentləri də suya keçə bilər və bu, nitratın göstəricisi sayılmır. Nitratın dəqiq təyini yalnız laborator analizlə mümkündür.

Meyvə alarkən və istifadə edərkən nələrə diqqət etməli?

İstehlakçının tam təhlükəsiz məhsul seçəcəyinə yüz faiz zəmanət verən sadə vizual üsul yoxdur. Bununla belə, riski azaltmağa kömək edən praktik qaydalar mövcuddur.

İlk növbədə, məhsulu etibarlı satış məntəqələrindən almaq tövsiyə olunur. Rəsmi nəzarətdən keçən marketlər və tanınmış satıcılar adətən məhsulun mənşəyi və keyfiyyəti barədə daha şəffaf məlumat təqdim edirlər.

Meyvə və tərəvəzlər istifadədən əvvəl axar su altında diqqətlə yuyulmalıdır. Bu, səthdəki torpaq qalıqlarını, mikroorqanizmləri və pestisid qalıqlarının bir hissəsini azaltmağa kömək edir. Qabığı yeyilməyən meyvələrdə belə, kəsmədən əvvəl yuma vacibdir. Əks halda bıçaq vasitəsilə səthdəki çirklər meyvənin içinə keçə bilər.

Kəsilmiş qarpız otaq temperaturunda uzun müddət saxlanılmamalıdır. Xüsusilə yay aylarında isti hava bakteriyaların sürətlə çoxalmasına şərait yaradır. Qarpız kəsildikdən sonra soyuducuda saxlanılması və mümkün qədər qısa müddətdə istehlak edilməsi tövsiyə olunur.

Hamilə qadınlar, kiçik yaşlı uşaqlar, yaşlı insanlar və immun sistemi zəif olan şəxslər üçün isə ümumi qida gigiyenası qaydalarına daha ciddi riayət etmək vacibdir. Bu tövsiyələr yalnız qarpıza deyil, bütün təzə meyvə və tərəvəzlərə aiddir.

Nəticə

Mövsümündən əvvəl satılan meyvələr haqqında dolaşan fikirlərin əhəmiyyətli hissəsi qorxu və fərziyyələr üzərində qurulub. Elmi məlumatlar göstərir ki, erkən yetişdirilən meyvənin avtomatik olaraq təhlükəli hesab edilməsi düzgün yanaşma deyil. Risk məhsulun hansı şəraitdə istehsal olunması, gübrələrin və pestisidlərin necə tətbiq edilməsi, həmçinin qida təhlükəsizliyi qaydalarına riayət olunması ilə əlaqədardır.

Qarpızın rəngi, ağ damarları və ya forması onun nitrat tərkibini müəyyən etməyə imkan vermir. Bu cür qiymətləndirmələr elmi cəhətdən etibarlı deyil. Ən doğru yanaşma etibarlı mənbələrdən alış-veriş etmək, meyvələri düzgün yumaq, gigiyena qaydalarına əməl etmək və sosial şəbəkələrdə yayılan hər məlumatı fakt kimi qəbul etməməkdir.

Sağlam qidalanmanın əsas prinsipi qorxu ilə deyil, məlumatlı seçimlə qərar verməkdir. Mövsümündə və ya mövsümündən əvvəl bazara çıxmasından asılı olmayaraq, təhlükəsizlik standartlarına uyğun istehsal edilmiş meyvələr balanslı qidalanmanın dəyərli hissəsi ola bilər.

Hazırlayan:  Elnur Musabəyli

İstifadə olunan etibarlı mənbələr (məzmunun hazırlanması üçün): Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO), BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO), Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatı (EFSA), ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA), ABŞ Kənd Təsərrüfatı Departamenti (USDA), ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC), PubMed-də dərc olunmuş resenziyalı elmi məqalələr.